Waarschuwing: Mijn vertaalaantekeningen zijn bedoeld voor mensen die de diepte in willen. Het niveau is daarom een stuk ‘moeilijker’ dan dat van mijn liedjes.

Vertaalaantekeningen Rom 12:2,9,14,17,18,21, Lev 19:18 en Mat 7:12

Hieronder volgt een verantwoording van mijn vertaling (Bijbelfanvertaling, BFV) van Romeinen 12:2,9,14,17,18,21, Leviticus 19:18a-b en Mattheüs 7:12, de teksten bij het lied Overwin het slechte door het goede. Voor nu heb ik me gefocust op de verschillen t.o.v. de Statenvertaling (= SV). Mogelijk volgen er in de toekomst uitgebreidere vertaalnotities.

NB De teksten staan op volgorde van voorkomen in de Bijbel. In het bijbehorende lied is er een andere volgorde.

Leviticus 19:18

BFV: Je zult geen wraak nemen en ook niet boos blijven op je volksgenoten,
SV: Gij zult niet wreken, noch toorn behouden tegen de kinderen uws volks;

Verschillen:

• Je zult geen wraak nemen i.p.v. Gij zult niet wreken: zelfde betekenis, gemoderniseerd
• boos blijven op i.p.v. toorn behouden tegen: zelfde betekenis, gemoderniseerd
• je volksgenoten i.p.v. de kinderen uws volks: zelfde betekenis, vereenvoudigd

BFV: maar je zult van de mensen om je heen houden zoals van jezelf.
SV: maar gij zult uw naaste liefhebben als uzelven; Ik ben de HEERE!

Verschillen:

• de mensen om je heen i.p.v. uw naaste: zelfde betekenis, vereenvoudigd
• Wel/niet includeren Ik ben de HEERE!: Dit betreft niet een weglating alsof ik vind dat deze Woorden er niet bij horen. Ik zou Ze dan ook niet snel midden uit een zin weglaten. Wel heb ik ervoor gekozen om “slechts een deel van het vers te citeren”, à la: je moet je citaat toch ergens stoppen. (Daarom verwijs ik naar Lev 19:18a-b; 18c wordt niet geciteerd.) De belangrijkste reden waarom ik deze Woorden niet meer meenam, is dat ik die Woorden te Heilig vond om door AI (dan wel nonchalante meezingers) te laten uitspreken. In de tekstvideo heb ik de woorden wel toegevoegd (tussen haakjes/donkerder, omdat ze niet worden meegezongen).

Mattheüs 7:12

BFV: Alles dus wat jullie willen dat de mensen aan jullie doen, doen jullie hun ook zo,
SV: Alle dingen dan, die gij wilt, dat u de mensen zouden doen, doet gij hun ook alzo;

Verschillen:

• dat de mensen aan jullie doen i.p.v. dat u de mensen zouden doen: De woordvolgorde van de SV is dichter bij het origineel, maar die klinkt alsof wij de dingen aan de mensen doen, i.p.v. andersom. In het Grieks had je naamvallen, die het verduidelijkten. In het Nederlands kun je de volgorde m.i. (tegenwoordig) beter omdraaien.

BFV: want dit is wat Gods regels en de profeten willen zeggen.
SV: want dat is de wet en de profeten.

Verschillen:

• Gods regels i.p.v. de wet: Soms behoud ik het woord wet, als het specifiek over de wet gaat. Op andere momenten kies ik liever voor Gods regels, omdat dat voor jonge kinderen en niet-Christenen makkelijker is. De betekenis is vrijwel hetzelfde: Je zou misschien nog kunnen zeggen dat een wet dwingender klinkt, maar dan nog: als het Gods regels zijn, moeten we ons er toch ook aan houden? Specifiek in dit lied leek het me beter om voor Gods regels te gaan, omdat dit lied ook aan niet-Christenen kan worden gestuurd. Die weten vaak niet wat er in Christelijke context met De wet bedoeld wordt. Bovendien lijkt Jezus hier te zeggen: Want dit is een samenvatting van het Oude Testament, zodat een vertaling als Gods regels en de profeten juist perfect aansluit bij zijn boodschap.
• dit is wat (…) willen zeggen i.p.v. dat is: Jezus stelt de wet en de profeten gelijk aan de gouden regel: dat is de wet en de profeten. Hij gebruikt een welsprekende manier om heel krachtig te benoemen dat dit is waar de wet en de profeten om draaien, dat dit de samenvatting is. Mijn vertaling zegt het weliswaar wat zwakker en minder welsprekend, die stelt namelijk meer de boodschap van de wet en de profeten gelijk aan de gouden regel. Toch geeft dit wel de betekenis weer die Jezus met deze krachtige uitdrukking overbrengt. In die zin is de kernbetekenis hetzelfde, maar is de vorm vervangen door een iets eenvoudigere vorm, m.n. met het oog op kinderen.

Romeinen 12:2

BFV: En word niet te veel als de mensen om je heen,
SV: En wordt dezer wereld niet gelijkvormig;

Verschillen:

• de mensen om je heen i.p.v. deze wereld: In het Grieks staat er eigenlijk eeuw, zo van: de (slechte) mensen van tegenwoordig. Of, zoals de kanttekening van de Statenvertaling zegt: dezer eeuw; namelijk die in het boze gelegen is. De reden dat ik het (net als de SV) niet zo vertaald heb, is dat die eeuw van Paulus nog steeds bezig lijkt te zijn: mensen doen nog steeds veel slechte dingen. Als ik het zou vertalen als de mensen van nu, zou dat kunnen overkomen als dat het alleen een boodschap voor toen was, terwijl het in werkelijkheid een idioom was dat nu nog geldt. Een andere vertaalkeuze was die van de Statenvertalers geweest, die het op de niet-Christenen toepast (dat is toch wel een beetje waar de wereld op neerkomt). Maar dat staat er dus ook niet echt: misschien waren er ook wel veel “Christenen” die zich gedroegen als mensen “van deze eeuw” (zulke Christenen zitten er nu i.e.g. wel tussen, helaas). Alles bij elkaar leek mensen om je heen me nog het dichtste bij wat Paulus zei: mensen om ons heen (uit dezelfde tijd dus, maar zonder daar de nadruk op te leggen). Mensen om ons heen leven slecht, pas op dat je daar zelf niet in mee doet.

BFV: maar word veranderd door je hele denken te vernieuwen,
SV: maar wordt veranderd door de vernieuwing uws gemoeds,

Verschillen:

• hele denken i.p.v. gemoed: Het grondwoord duidt op het verstand, de gedachtewereld, de innerlijke waarneming waarmee men begrijpt en oordeelt. De Statenvertalers noemden in hun kanttekeningen dan ook een alternatieve vertaling: “Of: verstands”. In het hedendaags Nederlands roept gemoed vooral associaties op met het gevoelsmatige en affectieve aspect van het innerlijk, en minder met het rationele, onderscheidende van dit woord (wat het in de 17e eeuw nog wel deed). In deze context gaat het niet primair om emoties, maar om het verstand dat gericht is op het onderscheiden van goed en kwaad. Om die reden is hier gekozen voor denken. De reden dat het woord hele is toegevoegd, is om toch de breedte van het woord te behouden, het gaat om je hele denken: denken zou net wat te klein zijn (in het kader van betekenis boven letterlijkheid, zie vertaalrichtlijnen).

BFV: zodat jullie kunnen ontdekken wat de wil van God is, die goed is, die Hem blij maakt, die perfect is.
SV: opdat gij moogt beproeven welke de goede, en welbehagelijke en volmaakte wil van God zij.

Verschillen:

• ontdekken i.p.v. beproeven: De vertaling van de Statenvertaling is letterlijker. Het grondwoord betekent zoiets als controleren of iets wel echt zo goed is, zoals een edelsmid bijv. controleert of goud wel echt is: toetsen/beproeven. Echter, het betekent ook onderzoeken/analyseren/onderscheiden/duiden (denk bijv. aan Lukas 12:56, het duiden van de wolken). Paulus roept ons hier niet op om de Volmaaktheid van Gods wil in twijfel te trekken, zoals ook blijkt uit wat hij er direct na zegt, dat Gods wil goed, welbehaaglijk en perfect is. Hij wil echter dat we die Volmaaktheid proefondervindelijk uitzoeken/ontdekken. We moeten niet onderzoeken of die wil wel echt goed is, want dat is die, maar we moeten er achter komen; het zelf ontdekken.
• andere zinsvolgorde: Ik wilde de zinsvolgorde van het Grieks aanhouden. Omdat die nog meer nadruk legt op de bijvoeglijke naamwoorden. In die zin is de BFV letterlijker dan de SV. Echter, het gevolg hiervan was wel dat ik de bijvoegelijke naamwoorden moest vervangen voor betrekkelijke bijzinnen, wat de SV dan weer niet doet. (In het Grieks staat er zoiets als “wat de wil van God de goede en welbehagelijke en perfecte”.) Een ander nadeel van mijn vertaling is dat “die goed is” aanvankelijk wellicht op God lijkt te slaan (i.e.g. de eerste keer dat je het hoort), i.p.v. op de wil van God. Vanaf “die Hem blijmaakt” is het echter duidelijk dat het over de wil van God gaat. Uiteindelijk vind ik hem zelf wel het meest begrijpelijk voor het grootste publiek.
• die Hem blij maakt i.p.v. welbehagelijk: Letterlijk staat er welbehagelijk of goed-acceptabel, er is echter consensus over dat dit slaat op God behagen, zodat de betekenis hetzelfde is. Voordat ik me in dit vers verdiepte, was het voor mij zelf helemaal niet zo helder dat “welbehagelijk” op God sloeg. Ik stel me daarom zo voor dat het voor sommige anderen ook niet duidelijk is. Daarom heb ik een sterke voorkeur voor deze vertaling, waar het overduidelijk uit naar voren komt. Zo is het duidelijker wat er bedoeld wordt. Inhoudelijk blijft de betekenis hetzelfde als het toch gaat over “welbehagelijk” zijn voor God.
• perfect i.p.v. volmaakte: zelfde betekenis, namelijk het kan niet beter. Perfect is m.i. makkelijker.

Romeinen 12:9
BFV: Laat de liefde niet ‘net alsof’ zijn.
SV: De liefde zij ongeveinsd.

Verschillen:

• ‘net alsof’ i.p.v. ongeveinsd: zelfde betekenis, in kindertaal

BFV: Heb een hekel aan het slechte.
SV: Hebt een afkeer van het boze,

Verschillen:

• slechte i.p.v. boze: Met allebei de woorden wordt hetzelfde bedoeld: moreel slecht, kwaad (of, vroeger: boos). De reden dat ik voor slecht heb gekozen, is dat het makkelijker te begrijpen is voor jonge kinderen, die het woord kwaad nog niet kennen. Nu kan slecht natuurlijk ook kwalitatief slecht betekenen (bijvoorbeeld slecht weer, slechte grond, een slechte uitvoering), terwijl kwaad altijd moreel slecht betekent. Toch denk ik dat mijn vertaling met de context erbij door vrijwel iedereen correct geïnterpreteerd zal worden als moreel slecht. Bovendien kan het Griekse woord soms ook kwalitatief slecht betekenen (bijv. de slechte appel en de slechte boom uit Mat 7:17-18). Let wel, dit is wel een ander woord voor slecht (poneron) dan het woord uit het refreine (kakon). Het woord uit dit vers heeft wel meer de connotatie van moreel slecht dan het woord uit het refrein. Hier wordt dus wel degelijk een hekel aan het moreel slechte bedoeld.

BFV: Hecht vast aan het goede.
SV: en hangt het goede aan.

Verschillen:

• Wel/niet en: In het Grieks staat het woordje en er niet. De Bijbelfanvertaling is hierin letterlijker.
• hecht vast aan i.p.v. hangt aan: De Bijbelfanvertaling is letterlijker, hoewel de Statenvertalers deze letterlijkere weergave wel hebben geïncludeerd in hun kanttekeningen: Gr. kleeft aan, of: wordt aangekleefd, namelijk gelijk als met lijm, vasthoudende aan het goede, zonder daarvan afgetrokken te worden. Het Griekse woord betekent inderdaad letterlijk lijmen, hoewel het ook figuurlijk gebruikt wordt, bijv. als samensmelten/binden, zoals hier. Het liefste had ik dit vertaald als wordt één met het goede, maar ik was bang dat dat door de war zou worden gehaald met ideeën uit Oosterse afgodsdiensten. Vasthechten is nog steeds heel dicht bij het woord lijmen, zij het iets ingewikkelder. (Ik kon geen makkelijker alternatief bedenken, zonder de betekenis te veranderen.)

Romeinen 12:14
BFV: Zegen wie jullie willen pakken.
SV: Zegent hen, die u vervolgen;

Verschillen:

• wie jullie willen pakken i.p.v. die u vervolgen: vervolgen betekent eigenlijk precies hetzelfde als iemand willen pakken, het enige verschil is dat het doorgaans in andere contexten gebruikt wordt. Vervolgen gaat vaak over Christenvervolging of over juridische vervolging. Maar de betekenis is hetzelfde: ze willen Christenen pakken, of ze willen de juridische tegenpartij pakken. Om het voor jonge kinderen ook begrijpelijk te maken, heb ik daarom voor pakken gekozen.

BFV: Zegen en vervloek niet.
SV: zegent en vervloekt niet.

Verschillen:

• zegen i.p.v. zegent / vervloek i.p.v. vervloekt: Modernisering: Ik was als kind een groot liefhebber van de meervouds-imperatief (stam +t). Tot mijn spijt heb ik hem de afgelopen twee decennia vrijwel volledig zien verdwijnen. Tegenwoordig is de regel dat de stam van het werkwoord voor zowel enkelvoud als meervoud als gebiedende wijs geldt. Ik ben meegegaan in de tegenwoordige regel, mede met het oog op een jonger publiek.

Romeinen 12:17

BFV: Als iemand slecht voor jullie is, wees dan niet slecht terug.
SV: Vergeldt niemand kwaad voor kwaad.

Verschillen:

• Als iemand slecht voor jullie is i.p.v. kwaad: Het gaat over kwaad dat jullie wordt aangedaan, oftewel als iemand slecht voor jullie is. Dat laatste vond ik begrijpelijker (m.n. voor jonger publiek). Aangezien de betekenis exact hetzelfde is, ben ik daarvoor gegaan.
• wees dan niet slecht terug i.p.v. vergeldt niemand (…) voor kwaad: vergelden voor kwaad = kwaad terug doen. Als je dan bedenkt dat het Griekse woord dat hier gebruikt wordt voor kwaad gewoon het alledaagse Griekse woord was voor “slecht”, kom je op precies dezelfde betekenis uit, maar in makkelijkere taal: doe geen slechte dingen terug, als iemand slecht voor jullie is.

BFV: Breng alle mensen het goede.
SV: Bezorgt hetgeen eerlijk is voor alle mensen.

Verschillen:

• breng i.p.v. bezorgt: Geen inhoudelijk verschil. In het Grieks staat er overigens letterlijker het werkwoord “voorzien”
• het goede i.p.v. hetgeen eerlijk is: Het Griekse woord (kalos) wordt meestal (vrijwel altijd?) vertaald als goed. De Bijbelfanvertaling is dus letterlijker/veel gebruikelijker. Misschien hebben de Statenvertalers het woord goed hier eerst geïnterpreteerd als juist (juist=goed), en vervolgens juist als eerlijk (juist=eerlijk).

Romeinen 12:18
BFV: Leef, als het kan, voor zover het van jullie afhangt, met alle mensen in vrede.
SV: Indien het mogelijk is, zoveel in u is, houdt vrede met alle mensen.

Verschillen:

• Zinsvolgorde: De SV volgt de Griekse zinsvolgorde, de BFV plaatst het werkwoord naar het begin, om het makkelijker te maken.
• voor zover het van jullie afhangt i.p.v. zoveel in u is: De SV is dichter bij de grondtekst, de BFV klinkt natuurlijker in het Nederlands. De betekenis is hetzelfde.
• leef (…) met alle mensen in vrede i.p.v. houdt vrede met alle mensen: beide vertalingen zijn mogelijk (het is simpelweg een werkwoordsvorm van het woord voor vrede). In het Grieks staat hier overigens niet een gebiedende wijs, maar een participium. Het is wel als een opdracht bedoeld, maar je zou kunnen zeggen dat de opdracht iets minder intens gegeven wordt. Dat zou dan nog enigszins pleiten voor de BFV-optie: in vrede leven met, i.p.v. vrede houden met. Houden klinkt namelijk wat actiever.

Romeinen 12:21

BFV: Word niet overwonnen door het slechte, maar overwin het slechte door het goede.
SV: Wordt van het kwade niet overwonnen, maar overwint het kwade door het goede.

Verschillen:

• door i.p.v. van: in het Grieks staat er een genitief, in die zin zou “van het kwade” (of “voor het kwade”) logischer zijn. Echter wordt het voorafgegaan door het woord “hypo”, wat vaak als “door” gebruikt wordt. Bovendien zou ik geen flauw idee hebben wat “overwonnen worden van” zou moeten betekenen: In het Nederlands word je overwonnen door iets, niet van iets. Daarom kies ik (net als de meeste andere Bijbelvertalingen dan de SV) voor “door het kwade”.
• het slechte i.p.v. het kwade: Het Griekse woord dat hier gebruikt wordt (kakon), was het alledaagse woord voor slecht. De BFV is dan ook letterlijker. Net als nu, had het woord “slecht” een brede betekenis, incl. de betekenis “kwaad”. Omdat “slecht” echter ook nog begrijpelijker is voor jonge kinderen, heb ik ervoor gekozen om dicht bij het origineel te blijven.